Małe kamienne domki ze stożkowymi dachami to krajobraz Doliny D’Itria i płaskowyżu krasowego Murgia w rejonie Apulii. Ich skupisko możemy zobaczyć w znanym miasteczku Alberobello, które powstało w  XVI w. W przewodnikach znajdziemy informacje o tym, że budowanie trulli w XVII w. bez użycia zaprawy pozwalało uniknąć zapłaty podatku budowlanego na rzecz Królestwa Neapolu.  Pierwsze prymitywne budowle przypominające trulli pojawiły się w Valle D’Itria ok. 2000 roku p.n.e. W artykule przeczytacie o pierwotnym pochodzeniu tego nietypowego domku, jego wylądzie i pełnionych funkcji mieszkalnych.

Jak zbudowany jest domek trullo?

Trullo to budynek mieszkalnym na planie koła lub kwadratu. Ściany trulli zbudowane są z lokalnego wapienia, a charakterystyczny stożkowy dach domów układa się z płaskich kamieni. Budowniczymi tych oryginalnych konstrukcji budowalnych to mastri trullari. Jako jedyni podtrzymują tradycyjną metodę budowy trulli bez użycia zaprawy. Na zewnątrz domki trulli są otynkowane wapnem, a dachy oznakowane rożnego typu symbolami.

Oryginalne symbole na dachach

W sposób bardzo ogólny możemy je podzielić na symbole archaiczne, chrześcijańskie, magiczne, pogańskie i ozdobno-dekoracyjne. Ich umieszczanie związane było z wierzeniami ludzi o magicznej mocy symboli, które miały ich chronić przed działaniami złych duchów. Co ciekawe, nawet w przypadku wyburzenia trulli, sam symbol był przekazywany z pokolenia na pokolenia na pokolenie i umieszczany na dachu nowego domku. Z czasem tradycja oznakowania dachów zanikała, dlatego powiela się je z najstarszych trulli, w których symbole te zostały zachowane.

Podział symboli

• symbole archaicznych bardzo enigmatyczne, odwołujące się do prehistorycznych znaków graficznych
• symbole magiczne przedstawiają znaki zodiaku, planet np. trójząb skierowany ku niebu, znaki zodiaku, symbol Jowisza
• symbole pogańskie odwołują się do symboliki liczb, elementów zoomorficznych
• symbole chrześcijańskie występujące najpowszechniej, ich przykłady to: hostia, krzyże,  litera omega z wpisanym krzyżykiem
• dekoracje i ozdoby pełnią jedynie funkcję zdobiącą trulli i przedstawiają kłosy, gwiazdki, inicjały właściciela, a czasem karykaturki.

Pinakiel (wł. pinnacolo)

Na czubku dachu znajdują się niewielkie elementy dekoracyjne (wł. i pinnacoli),  o kształcie walca, który podtrzymuje kulę, mały stożek albo piramidę. Jak potwierdzają sami mastri trullari pinakiel był i jest znakiem firmowy budowniczych domków trulli.

Dzielnice z domkami trulli w Alberobello

Największe skupisko trulli  to część zabytkowa miasteczka w Rione Monti (Dzielnica Monti), gdzie jest ich ponad 1000.  W dzielnicy Monti zobaczymy też nietypowe Trulli Syjamskie (wł. Trulli Siamesi), ma on dwie fasady, dwa zdobione dachy i dwa wejścia. Nietypowa nazwa tego trulli ma związek z nieszczęśliwą historią miłosną dwóch braci do tej samej  kobiety, obiecanej za żonę starszemu bratu,  podczas gdy była ona szaleńczo zakochana w jego młodszym bracie.  Mieszkając pod jednym dachem starszy brat, chory z zazdrości, nakazał  zakochanej parze opuścić wspólne trulli, uzasadniając to prawem pierwszeństwa dziedziczenia majątku. Młodszy brat nie poddał się tak łatwo i odzyskał swoją część majątku. Trulli zostało podzielone na dwie części, ma też dwa wejścia od przeciwnych ulic.  Od tego wydarzenia Trulli Siamesi są dla Alberobellczyków symbolem podziału i oddalenia od siebie najbliższych, nawet jeśli są połączeni więzami krwi.

Drugą malowniczą dzielnicą, do której mieszkańcy często zapraszają turystów, aby odwiedzili ich prywatne domki,  jest  Rione Aia Piccola z około 400 trulli. Nazwa dzielnicy Aia  (łac. area) początkowo oznaczała otwartą przestrzeń, plac, dziedziniec, które niegdyś służyły do młócenia zboża, a wraz z upływem czasu zdefiniowano ją jako przestrzeń zlokalizowaną niedaleko domostw wiejskich. Na obrzeżach Alberobello możemy zobaczyć najwyższy, bo aż 14 metrowy budynek  Trullo Sovrano, w którym użyto zaprawy budowlanej. Pełnił on funkcję mieszkalną, a obecnie został przekształcony na muzeum.

Jak wyglądają w środku domki trulli?

Powierzchnia trulli  to od 20 m² do  max 40 m², z reguły miały one jedno główne pomieszczenie, otoczone alkowami lub miejscem kuchennym, gdzie znajdował się kamienny kominek i zlew. Alkowy służyły jako sypianie i były niewielkimi wnękami,  łączącymi się łukiem z głównym pomieszczeniem. Z reguły była tam jedna większa wnęka alkowa małżeńska i mniejsze alkowy dla dzieci.  Przedmioty codziennego użytku domownicy (rolnicy),  składowali we wnękach lub  mocowali na ścianach.  Jak widzimy na zdjęciu praktycznie każdy przedmiot, naczynie, narzędzie pracy zostało zawieszone w określonym miejscu. W tak niewielkim trulli  mieszkało średnio od 6 do 10 osób. Obecnie wiele trullijest wyremontowanych, dostosowanych do współczesnych wymagań mieszkalnych. Część z nich przekształcono na hotele, domy wakacyjne, restauracje, sklepy z pamiątkami.

Pochodzenie domków trulli

Stożkowy kształt dachu trulli może mieć związek z obecnością Asyryjczyków 2000 roku p.n.e. na terenie Apulii, którzy wznosili tego typu konstrukcje budowlane z kopułami oznaczonymi różnymi znakami  i wykończonymi wieżyczkami.  Wraz z kolonizacją prowadzoną Greków (około 750 p.n.e) i stworzeniem własnej kolonii greckiej na ziemiach Apulii, zaczęły pojawiać się również stożkowe kopce usypane z kamieni zwane z jęz. łacińskiego tumulus, pod którymi chowano zmarłych. Słowo trullo jest pochodną słowa tumulus oznaczającego mogiłę, grobowiec. Innymi prymitywnymi budowlami przypominającymi kształtem trulli są kamienne usypiska, które odnajdziemy na terenie Półwyspu Salentyńskiego. Te kamienne kopce (wł. le specchie), mogły być nie tylko grobowcami czy ołtarzami dla bogów, ale jak zakładają inne hipotezy służyły ludziom jako wieże obserwacyjne lub mury obronne. Przykładem,  jednym z ciekawszych, tego typu kamiennych usypisk jest 6-metrowy kopiec La Specchia dei Mori z wystającym pośrodku drzewem figowym w miejscowości Martano w Salento.